Öz
Günümüzde kentleşme dinamikleri ve kentsel sistemlerin büyümesi, metropoliten alanların yönetimini ve planlamasını eşi görülmemiş ölçüde karmaşık hale getirmiştir. İstanbul gibi hızlı dönüşen, sosyo-ekonomik olarak katmanlaşmış ve küresel ağlarla güçlü biçimde bütünleşmiş metropoller, kendi sınırları içinde birbirine zıt refah ve yoksunluk hallerini bir arada barındıran karmaşık yapılardır. Bu karmaşıklık içerisinde yaşam kalitesini il ya da ilçe gibi makro ölçekli idari sınırlarla ölçmek, eşitsizlikleri homojenleştirme riski taşımaktadır. İl ya da ilçe ortalamalarına dayanan yaklaşımlar, aynı idari bölge içindeki dezavantajlı alanların kırılganlıklarını ve mahalle bazındaki yerel potansiyelleri gizleyebilmektedir. Bu bağlamda, metropol yönetiminde karar vericilerin kanıta dayalı politika oluşturabilmeleri, kaynakları adil tahsis edebilmeleri ve stratejik mekânsal planlamayı etkin kılabilmeleri için mahalle ölçeğine inen, sağlam, esnek ve uygulanabilir analitik araçlara duyulan ihtiyaç her geçen gün artmaktadır. TÜBİTAK 3005 Programı tarafından desteklenen 124K084 numaralı “Mahalle Düzeyinde Yaşam Kalitesi Endeksi: İstanbul Örneği” başlıklı projenin temel amacı; İstanbul metropolünde yaşam kalitesini etkileyen faktörleri doğrudan mahalle ölçeğinde ölçülebilir, izlenebilir ve karşılaştırılabilir bir yapıya kavuşturmaktır. Çalışma, kentsel dinamiklerin işlediği çeşitli mekânsal özellikleri bütüncül bir biçimde analiz ederek, yerel yönetimler, şehir plancıları ve politika yapıcılar için eyleme geçirilebilir bir karar destek mekanizması sunmayı hedeflemektedir. Endeksin geliştirilme sürecinde evren olarak İstanbul ilindeki mahalleler belirlenmiştir. Ancak, hukuki gerçeklikler ile istatistiksel ve sosyolojik yapının uyumunu sağlamak adına metodolojik bir sınırlandırma uygulanmıştır. Köy Kanunu’nda yer alan yerleşme tanımı dikkate alınarak, kentsel özelliklerden ziyade kırsal nitelik taşıyan ve/veya nüfusu 2.000’in altında olan mahalleler analiz kapsamı dışında bırakılmıştır. Nüfusu 2.000’i aşan 745 mahalle üzerinde kurgulanan bu yaklaşım, modelin yapısal geçerliliğini ve göstergelerin tutarlılığını güvence altına almıştır. Yaşam kalitesinin disiplinlerarası doğası gereği, araştırma sosyoloji, ekonomi, kentsel planlama ve çevre psikolojisinden beslenen geniş bir çerçeveye oturtulmuştur. Kentsel sistemin farklı katmanlarını temsil eden ve birbirleriyle etkileşim içinde olan 11 ana alt boyut tanımlanmıştır: • Demografi ve Sosyal Yapı: Nüfusun dağılımı, sosyal sermaye potansiyeli ve toplumsal kırılganlıklar. • Eğitim Altyapısı ve Erişilebilirlik: Eğitim tesislerine fiziksel erişim ve altyapı kapasitesi. • Ekonomik Yoğunluk ve Aktivite: Mahalledeki ticari canlılık, işletme yoğunluğu ve ekonomik fırsatlar. • Gelir ve Refah Düzeyi: Hanehalkı ekonomisi, alım gücü eşitsizlikleri ve finansal güvenlik algısı. • Sağlık Hizmetleri: Birinci ve ikinci basamak sağlık kuruluşlarına erişilebilirlik. • Sosyal Yaşam ve Kültür: Kültürel kurumlara, kamusal alanlara ve toplumsal etkileşim mekanlarına yakınlık. • Çevre ve Yeşil Alan: Ekosistem hizmetlerinden yararlanma potansiyeli, parklara erişim ve kentsel çevrenin psikolojik onarıcı etkileri. • Kentsel Altyapı: Su, kanalizasyon gibi fiziksel altyapının işleyiş sürekliliği, dijital altyapı (fiber ve genişbant internet) kapasitesi ve kentsel dayanıklılık. • Afet Direnci ve Güvenlik: Sismik ve topoğrafik risklere karşı fiziksel yapı stoku kapasitesi, acil durum müdahale olanakları ve güvenlik durumu. • Gündelik Yaşam Hizmetleri: Perakende satış noktaları, semt pazarları, finansal kurumlar ve yürünebilirlik gibi gündelik ihtiyaçları karşılama kapasitesi. • Ulaşım ve Hareketlilik: Toplu taşıma çeşitliliği, raylı sistemlere erişim, bisiklet/mikro-mobilite imkânları ve kentsel hareketlilik düzeyleri. Çalışmanın metodolojisi, geniş ve çok boyutlu veri setlerinin işlenerek endekslenmesine dayanmaktadır. Belirlenen alt boyutlar kapsamında, resmi kurumların ve yerel yönetimlerin idari kayıtlarından elde edilen mekânsal ve istatistiksel değişkenler kullanılarak 100’ün üzerinde gösterge entegre edilmiştir. Gerekli normalizasyon ve ağırlıklandırma işlemlerinin ardından, her bir mahalle için 0,00 ile 100,00 arasında değişen alt endeks ve ana endeks skorları üretilmiştir. Mahalleler arasındaki eşitsizlikleri salt sıralama mantığıyla değil, yapısal özelliklerine göre gruplandırarak incelemek amacıyla veriler “K-Means” (K-Ortalamalar) kümeleme analizine tabi tutulmuştur. Bu yöntem sayesinde, İstanbul’un sosyo-mekânsal deseni en yüksek yaşam kalitesini temsil eden “Küme 1” ile en derin yoksunluk ve dezavantajları barındıran “Küme 7” arasında 7 farklı gruba ayrıştırılmıştır. Çalışma, problemin teorik temellerinden başlayıp bulgulara ve kanıta dayalı çözüm önerilerine kadar uzanan 4 ana bölümden oluşmaktadır. Raporun Birinci Bölümünde, yaşam kalitesi kavramının literatürdeki evrimi; ekonomi, toplum, yapılı ve doğal çevre ekseninde tartışılmaktadır. Sosyal sermaye teorisinden ekosistem hizmetlerine, kentsel metabolizmadan afet yönetimi ve çevresel adalete kadar uzanan teorik çerçeveler incelenmiştir. Bunun yanında, BM, OECD, Mercer ve Economist Intelligence Unit gibi küresel göstergeler ile ulusal düzeydeki (SEGE, TÜİK Yaşam Memnuniyeti) izleme sistemleri değerlendirilerek bu projenin literatürdeki yeri belirlenmiştir. İkinci Bölüm, kurgulanan metodolojik çerçevenin detaylarına ayrılmıştır. Endeksin kapsamı, 11 alt boyutun içerdiği somut göstergelerin gerekçelendirilmesi, veri tabanının validasyon süreçleri ve göstergelerden genel endekse geçiş süreçlerindeki matematiksel hesaplama yöntemleri şeffaf bir biçimde sunulmaktadır. Üçüncü Bölüm, araştırmanın bulgularının detaylı bir şekilde dökümünü içermektedir. Önce Ana Endeks sonuçları, ardından her bir alt boyuta (Demografi, Eğitim, Ekonomik Yoğunluk, Sağlık vb.) ait sonuçlar ele alınmıştır. En yüksek ve en düşük skora sahip mahalle tabloları, K-Means kümeleme sonuçlarının ilçelere göre dağılımı ve mekânsal ayrışma haritaları bu bölümde yer almaktadır. Kitabın Dördüncü Bölümünde, çalışmadan elde edilen bulgular değerlendirilerek politika yapıcılara, büyükşehir ve ilçe belediyelerine yönelik spesifik ve yapısal öneriler geliştirilmiştir. Mahallelerin kümeleme profillerine göre kentsel dönüşüm, altyapı yatırımları, mikro-mobilite çözümleri ve yeşil alan planlamaları konusunda nasıl farklılaştırılmış, yere özgü ve hedefli müdahaleler yapılabileceğine dair önerilerde bulunulmuştur.
Keywords
Quality of Life; Neighbourhood-Level Index; Composite Index; Istanbul; Urban Economics
Derived from the title and available description; not stated by the work.
Anahtar kelimeler
Yaşam Kalitesi; Mahalle Düzeyi Endeks; Bileşik Endeks; İstanbul; Kent Ekonomisi
Topics
Urban economics / Kentsel iktisat Regional economics / Bölgesel iktisat Quality of life / Yaşam kalitesi Composite indices / Bileşik endeksler Spatial econometrics / Mekânsal ekonometri İstanbul’da Mahalle Düzeyinde JEL C2 · Single Equation Models • Single Variables / Tek Denklem Modelleri • Tek Değişkenler JEL I3 · Welfare, Well-Being, and Poverty / Refah, İyi Oluş ve Yoksulluk JEL R1 · General Regional Economics / Genel Bölgesel İktisat
JEL classification / JEL sınıflaması
- C21 Cross-Sectional Models • Spatial Models • Treatment Effect Models • Quantile Regressions
Yatay Kesit Modelleri • Mekânsal Modeller • Müdahale Etkisi Modelleri • Kantil Regresyonlar - I31 General Welfare, Well-Being
Genel Refah, İyi Oluş - R11 Regional Economic Activity: Growth, Development, Environmental Issues, and Changes
Bölgesel İktisadi Faaliyet: Büyüme, Kalkınma, Çevre Sorunları ve Değişimler
JEL codes: American Economic Association classification. Turkish descriptions are an unofficial translation. Türkçe açıklamalar gayriresmî çeviridir.
Cite this work
- APA 7
Şeker, M., Baypınar, M. B., Saldanlı, A., Bektaş, H., Özbay, B. K., & Nas, Ş. (2026). İstanbul’da Mahalle Düzeyinde Yaşam Kalitesi Endeksi. Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları. https://mbbkulturyayinlari.com/uploads/istanbulda-mahalle-duzeyinde-yasam-kalitesi-endeksi-1.pdf
- MLA 9
Şeker, M., et al. İstanbul’da Mahalle Düzeyinde Yaşam Kalitesi Endeksi. Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları, 2026. https://mbbkulturyayinlari.com/uploads/istanbulda-mahalle-duzeyinde-yasam-kalitesi-endeksi-1.pdf.
- Chicago 17 (author-date)
Şeker, M., M. B. Baypınar, A. Saldanlı, H. Bektaş, B. K. Özbay, and Ş. Nas. 2026. İstanbul’da Mahalle Düzeyinde Yaşam Kalitesi Endeksi. İstanbul: Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları. https://mbbkulturyayinlari.com/uploads/istanbulda-mahalle-duzeyinde-yasam-kalitesi-endeksi-1.pdf.
Cite the version identified by the DOI or source record where available.
Download citation
BibTeX (.bib)RIS (.ris)EndNote (.enw)
RIS opens in Reference Manager, RefWorks, EndNote, Zotero and Mendeley. BibTeX works with LaTeX and Overleaf.
BibTeX
@book{seker2026istanbulda,
title = {İstanbul’da Mahalle Düzeyinde Yaşam Kalitesi Endeksi},
author = {Şeker M. and Baypınar M. B. and Saldanlı A. and Bektaş H. and Özbay B. K. and Nas Ş.},
year = {2026},
publisher = {Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları},
address = {İstanbul},
isbn = {978-625-8164-40-4},
url = {https://mbbkulturyayinlari.com/uploads/istanbulda-mahalle-duzeyinde-yasam-kalitesi-endeksi-1.pdf}
}