Öz
Küresel ekonomik sistem, 21. Yüzyılda ulus-devletlerin sınırlarını aşan ve doğrudan kentlerin rekabette sahne olan yeni bir mekânsal hiyerarşiye evrilmiştir. Günümüzde kentler yalnızca kendi ulusal ekonomilerinin lokomotifi olmakla kalmayıp küresel değer zincirlerine doğrudan entegre olan üretim, inovasyon ve hizmet merkezleri haline gelmiştir. Bu yeni düzende küresel rekabet artık sadece sermaye çekmekle değil yetenek çekmek, dijital altyapıyı kurmak, sosyal uyumu sağlamak ve yüksek bir yaşam kalitesi sunmakla da doğrudan ilişkilidir. Söz konusu dönüşüm, kent ekonomisi ve kamu maliyesi perspektifinden bakıldığında mekânsal bağlantısallık, beşeri sermaye yatırımları ve sürdürülebilir kentsel planlamanın önemini her zamankinden daha fazla ön plana çıkarmaktadır. Bu rapor, kentlerin küresel hiyerarşideki konumlarını ve rekabetçi farklılaşmalarını nesnel bir yaklaşımla ölçmek amacıyla kapsamlı bir "Küresel Rekabet Endeksi" sunmaktadır. Araştırmada demografiden ekonomiye uzanan çok boyutlu bir karşılaştırma zemini oluşturmak amacıyla 40 küresel kent belirlenmiştir. Seçilen bu kentler; New York, Tokyo, Şanghay ve Mumbai gibi devasa demografik ve ekonomik hacime sahip mega-kentlerden nüfusça daha küçük ancak inovasyon ve verimlilik açısından küresel standartları belirleyen Zürih, Dublin ve Kopenhag gibi merkezlere uzanan bilinçli bir ölçek çeşitliliğini yansıtmaktadır. Aynı zamanda Kuzey Amerika ve Doğu Asya gibi küresel ağırlık merkezleri ile Kıta Avrupası ve Avrasya ekseni arasında stratejik bir coğrafi denge gözetilmiştir. Özellikle İstanbul gibi kıtalar arası köprü işlevi gören, tarihsel ve mekânsal ticaretin merkezinde yer alan kentlerin rekabet gücünün doğru ölçülebilmesi için hem hedef pazar konumundaki Batı Avrupa metropollerinin hem de coğrafi yakınlığı bulunan Balkan ve Doğu Avrupa kentlerinin aynı potada değerlendirilmesi tercih edilmiştir. Böylece raporda demografik ve ekonomik hacimleri, coğrafi konumları ve sosyo-ekonomik çeşitlilikleri gözetilerek küresel kentlerin temsiliyeti sağlanmaya çalışılmıştır. Oluşturulan Küresel Rekabet Endeksi; "Ekonomik Performans ve Refah", "İş Ortamı ve Finansal Ekosistem", "İş Gücü Piyasası ve Verimlilik", "Girişimcilik, AR-GE ve İnovatif Sektörler", "BİT Altyapısı ve Dijitalleşme", "Beşeri Sermaye", "Yaşam Kalitesi" ve "Bağlanabilirlik" olmak üzere 8 ana kategoriye dayanmaktadır. Metodolojik çerçevede kurgulanan bu yapı, patent başvurularından geniş bant internet hızına, kiralık ofis birim fiyatlarından PM10 partikül oranlarına kadar toplam 51 farklı alt göstergeyi barındırmaktadır. Göstergelerin ağırlıklandırılmasında, veri temelli Shannon Entropi yöntemi kullanılarak istatistiksel nesnellik sağlanmış ardından K-Means algoritmasıyla yapılan kümeleme analizi sayesinde kentlerin performansları 1 (en yüksek) ile 5 (en düşük) arasında değişen 5 dereceli bir ölçekte sınıflandırılmıştır. Sonuçlar incelendiğinde küresel rekabetin zirvesindeki kentler ile diğerleri arasında kapanması zor bir makas olduğu gözlenmektedir. Küresel Rekabet Endeksi'nin zirvesini, en yakın rakipleriyle aralarında belirgin bir fark oluşturan New York (59,71), San Francisco (54,77) ve Londra (51,16) oluşturmaktadır. Tokyo, Seul, Şanghay ve Paris ortalama 43,66 puan bandıyla güçlü bir performans sergileyerek zirveyi takip etmektedir. İstanbul 23,85 puanla 40 kent arasında 26. sırada yer alarak 4. Küme'de konumlanmıştır. Gelişmekte olan birçok rakip kentle benzer performansı paylaşan İstanbul, inovasyon ve beşeri sermaye alanlarında daha fazla atılıma ihtiyaç duymaktadır. Küresel Rekabet Endeksi'nin alt boyutları, kentlerin hangi alanlarda avantajlı olduklarını ortaya koyan önemli bulgular sunmaktadır. Ekonomik Performans ve Refah boyutunda New York tek başına 1. Küme'yi oluşturarak küresel servet dağılımındaki rolünü kanıtlamaktadır. İş Ortamı ve Finansal Ekosistem boyutunda ise küresel finansın kalbi niteliğindeki Tokyo, Londra, New York ve Şanghay zirveyi paylaşmaktadır. San Francisco, Dubai ve Dublin İş Gücü Verimliliği'nde küresel standartları belirleyen liderler olarak konumlanmaktadır. İstanbul İş Gücü Piyasası ve verimliliğinde güçlü bir profil çizerek Londra, Frankfurt ve Milano gibi kentlerle birlikte 3. Küme'de yer almış, genç ve dinamik iş gücü potansiyelini ortaya koymuştur. Girişimcilik ve AR-GE alanında San Francisco, en yakın rakiplerini (New York ve Londra) büyük farkla geride bırakarak tek başına 1. Küme'de yer almaktadır. Dijitalleşme ve BİT Altyapısı'nda ise Dubai, Zürih ve Şanghay öne çıkan kentlerdir. Yaşam Kalitesi'nde ekonomik büyüklüğün tek başına yeterli olmadığı, insan odaklı planlamanın önemi öne çıkmıştır. Bu alt boyutta Sidney, Tokyo ve Stokholm zirvede yer alırken New York ve San Francisco barınma ve yoğunluk gibi sorunlarla alt sıralara (4. Küme) gerilemiştir. Beşeri Sermaye'de ise dünyanın en büyük metropolleri olan Londra, Sidney, Seul ve New York liderliği elde etmiştir. İstanbul, Beşeri Sermaye alt boyutunda 3. Küme'de yer alarak rekabetçi gücünü korumuştur. Bağlanabilirlik alt boyutunda ise New York küresel erişilebilirliğin mutlak lideri iken Londra, Paris, Seul, Tokyo, Amsterdam ve San Francisco onu izlemektedir. İstanbul bu boyutta 3. Küme'nin lideri konumundadır ve küresel bir bağlantı noktası olma yönünde kat ettiği mesafeyi ortaya koymaktadır. Endeks sonuçları; gelişmekte olan kentlerin ve dünya metropollerinin üst liglere tırmanabilmek için yalnızca mevcut ekonomik büyüklüklerine güvenemeyeceklerini; bu büyümenin AR-GE, dijital altyapı, esnek iş gücü ve yüksek yaşam kalitesi gibi alanlarda yapısal reformlarla desteklenmesi gerektiğini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Bu bağlamda İstanbul'un 40 küresel kentle demografik ve ekonomik açılardan karşılaştırılması, kentin küresel profilini netleştirmektedir. Bu çok boyutlu analiz, kentin dinamik iş gücü gibi güçlü yanlarını ve inovasyon ile yaşam kalitesi gibi gelişime açık yönlerini veri temelli bir yaklaşımla tartışmaya açmaktadır. Küresel kentlerin rekabetini farklı boyutlarıyla ortaya koymaya çalışan bu rapor; kentsel politikaları şekillendiren politika yapıcılar, yerel yönetimler, yatırımcılar ve akademi dünyası için kentlerin küresel rekabetin neresinde durduğunu ve hangi eksenlerde yapısal reformlara ihtiyaç duyulduğunu gösteren rehber bir kaynak olarak hazırlanmıştır.
Keywords
Urban Competitiveness; Global Cities; Competitiveness Index; Demographics; Multidimensional Comparison
Derived from the title and available description; not stated by the work.
Anahtar kelimeler
Kentsel Rekabet Gücü; Küresel Kentler; Rekabet Endeksi; Demografi; Çok Boyutlu Karşılaştırma
Topics
Urban economics / Kentsel iktisat Sustainable finance / Sürdürülebilir finans Competitiveness / Rekabet gücü Composite indices / Bileşik endeksler Human capital / Beşeri sermaye Innovation / Yenilik Quality of life / Yaşam kalitesi Spatial econometrics / Mekânsal ekonometri Entrepreneurship / Girişimcilik JEL C2 · Single Equation Models • Single Variables / Tek Denklem Modelleri • Tek Değişkenler JEL I3 · Welfare, Well-Being, and Poverty / Refah, İyi Oluş ve Yoksulluk JEL J2 · Demand and Supply of Labor / Emek Talebi ve Arzı JEL O3 · Innovation • Research and Development • Technological Change • Intellectual Property Rights / Yenilik • Araştırma ve Geliştirme • Teknolojik Değişim • Fikri Mülkiyet Hakları JEL Q5 · Environmental Economics / Çevre İktisadı
JEL classification / JEL sınıflaması
- C21 Cross-Sectional Models • Spatial Models • Treatment Effect Models • Quantile Regressions
Yatay Kesit Modelleri • Mekânsal Modeller • Müdahale Etkisi Modelleri • Kantil Regresyonlar - I31 General Welfare, Well-Being
Genel Refah, İyi Oluş - J24 Human Capital • Skills • Occupational Choice • Labor Productivity
Beşeri Sermaye • Beceriler • Meslek Seçimi • Emek Verimliliği - O31 Innovation and Invention: Processes and Incentives
Yenilik ve Buluş: Süreçler ve Teşvikler - Q56 Environment and Development • Environment and Trade • Sustainability • Environmental Accounts and Accounting • Environmental Equity • Population Growth
Çevre ve Kalkınma • Çevre ve Ticaret • Sürdürülebilirlik • Çevresel Hesaplar ve Muhasebe • Çevresel Hakkaniyet • Nüfus Artışı
JEL codes: American Economic Association classification. Turkish descriptions are an unofficial translation. Türkçe açıklamalar gayriresmî çeviridir.
Cite this work
- APA 7
Şeker, M., Saldanlı, A., & Bektaş, H. (2026). Küresel Kentler Rekabet Endeksi: 40 Kentle Demografiden Ekonomiye Çok Boyutlu Bir Karşılaştırma. İstanbul Ticaret Odası. https://itosam.org.tr/uploads/publications/pdfs/1c300841816f4cc189d44ad3aedd005f.pdf
- MLA 9
Şeker, M., et al. Küresel Kentler Rekabet Endeksi: 40 Kentle Demografiden Ekonomiye Çok Boyutlu Bir Karşılaştırma. İstanbul Ticaret Odası, 2026. https://itosam.org.tr/uploads/publications/pdfs/1c300841816f4cc189d44ad3aedd005f.pdf.
- Chicago 17 (author-date)
Şeker, M., A. Saldanlı, and H. Bektaş. 2026. Küresel Kentler Rekabet Endeksi: 40 Kentle Demografiden Ekonomiye Çok Boyutlu Bir Karşılaştırma. İstanbul: İstanbul Ticaret Odası. https://itosam.org.tr/uploads/publications/pdfs/1c300841816f4cc189d44ad3aedd005f.pdf.
Cite the version identified by the DOI or source record where available.
Download citation
BibTeX (.bib)RIS (.ris)EndNote (.enw)
RIS opens in Reference Manager, RefWorks, EndNote, Zotero and Mendeley. BibTeX works with LaTeX and Overleaf.
BibTeX
@book{seker2026kuresel,
title = {Küresel Kentler Rekabet Endeksi: 40 Kentle Demografiden Ekonomiye Çok Boyutlu Bir Karşılaştırma},
author = {Şeker M. and Saldanlı A. and Bektaş H.},
year = {2026},
publisher = {İstanbul Ticaret Odası},
address = {İstanbul},
isbn = {978-625-6722-78-1},
url = {https://itosam.org.tr/uploads/publications/pdfs/1c300841816f4cc189d44ad3aedd005f.pdf}
}